Li Wei People's Stories

Мақаланы оқу

Мен Алматыда такси жүргізушісі болып жұмыс істеп жүргеніме он тоғыз жыл болды. Осы уақыт ішінде талай мас адамды, босанғалы жатқан әйелдерді, тордағы тотығұсымен бірге бір әйелді және үйде күшті ішімдікті қалай дайындайтынын екі сағат бойы түсіндірген бір қарияны тасыппын. Енді мені ештеңе таңғалдыра алмайтын шығар деп ойлайтынмын. Бірақ бір күні Самал шағынауданында тұратын бір қарияны таси бастадым. Ол кісі сексен екі жаста. Көлікке өзі отырады. Таяқсыз, ешкімнің көмегінсіз, осы жастағы адамдарға тән қиналған қимылдарсыз. Оның жасын кездейсоқ білдім: Демченко көшесіндегі ауруханаға такси шақырған екен. Кәдімгі сапар. Мен тоқтап, көмектесейін деп көліктен шықтым. Ал ол есікті өзі ашып, артқы орындыққа жайғасып та үлгеріпті. Тіп-тік, сабырлы. Қауіпсіздік белдігін бір қимылмен тақты. Қолдарына қарадым — титтей де діріл жоқ. Бетіне қарадым — әрине, әжімдері бар, бірақ көздері анық, жанары жарқын. Ойлануға дағдыланған адамның көздері. Мен сұрадым: — Кешіріңіз, жасыңыз нешеде? Ол күлімсіреп: — Сексен екіде, — деді. Бағанаға соғыла жаздадым. Менің атым Ерлан. Жасым 54-те. Такси жүргізушісімін, мұны айтып қойдым ғой. Әйелім Айгүл, есейген екі балам бар. Тағы әр таң сайын жасымның ұлғайып бара жатқанын еске салатын тізелерім бар. Орнымнан тұрған кезде сол тізем сықырлайды. Отырған кезде оң тізем сықырлайды. Кешке қарай белімнің қатты ауыратыны сонша, көліктен әрең шығамын. Әйелім: — Ерлан, дәрігерге қаралшы, — дейді. Мен оған: — Қайдағы дәрігер, Айгүл? Жас келді ғой, — деп жауап беремін. Елу төрт жас. Кәрілік. Ал мына кісі сексен екі жасында менің көлігіме өзімнен де оңай отырады. Жолда әңгімелесіп кеттік. Бұрын кім болып жұмыс істегенін сұрадым. Ол: — Зауытта инженер болдым. Қырық жыл жұмыс істедім. Алпыс екі жасымда зейнетке шықтым. Жиырма жылдан бері ештеңе істемеймін, тек жаяу жүремін, — деді. «Тек жаяу жүремін». Сексен екі жасында. Ал мен елу төрт жасымда поштадағы хаттарды алуға төмен түскенде, баспалдақтың сүйенішінен ұстап жүремін. Оның аты — Сағат ата. Сағат Нұрпейісов. Кейін ол кісі туралы сұрастырып білдім — ерекше ештеңесі жоқ. Қарапайым адам, профессор да емес, атақты да емес. Электр қозғалтқыштары зауытында бұрын инженер болып жұмыс істеген. Зейнеткер. Самал шағынауданында жалғыз тұрады. Әйелі сегіз жыл бұрын қайтыс болған. Ал өзі сексен екі жасында жүрелеп отыра алады. Мен оны тұрақты түрде таси бастадым. Аптасына екі-үш рет. Бағыты көбіне бірдей: үйінен Демченкодағы ауруханаға тексерілуге, болмаса Орталық саябаққа, не базарға. Жаяу. Таяқсыз. Сексен екі жасында. Бір күні шыдай алмай, тіке сұрадым. — Сағат ата, сұрағаныма ренжімеңіз. Сіз сексен екі жастасыз. Мен сізден жиырма-отыз жас кіші адамдарды көремін, олар әрең жүреді. Менің енем жетпіс бір жаста, тізелері сондай нашар, баспалдақпен көтерілуге он минут кетеді. Ал сіз алпыс жастағы адамдай қимылдайсыз. Бұл қалай? Ол артқы көрініс айнасынан маған қарады. Жауап берсем бе, бермесем бе дегендей, ойлана қарады. Сосын: — Ерлан, осы жерге тоқташы. Саған бір нәрсе көрсетейін, — деді. Біз Орталық саябақтың жанына тоқтадық. Ол көліктен шықты. Алдыма келіп тұрды. Сөйтіп, мені аузымды аштырып таңғалдырған бір әрекет жасады. Жүрелеп отырды. Әбден төмен. Тізелерін кеудесіне дейін жақындатты. Сосын қайта тұрды. Ештеңеге сүйенбей. Қолдарының көмегінсіз. Серіппедей жеңіл. Сексен екі жасында. — Көрдің бе? — деді ол. — Менің тізелерім мінсіз жұмыс істейді. Артрит те, артроз да жоқ. Буындарымның рентген суреттері қырық бес жастағы адамның буындарындай көрінеді. Мені тексерген дәрігерлер өз көздеріне сенбейді. Мен оған қарап тұрып қалдым. Мен 54 жасымда бұлай істей алмаймын. 54 жасымда жүрелеп отырсам, тізелерім сықырлайды, боқтанып, көліктің есігінен ұстап тұрамын. — Бірақ әрдайым осылай болған жоқ, — деп жалғастырды ол. — Алпыс бес жасымда тізелерім ауыра бастады. Кейін жамбасым. Одан кейін қолдарым — таңертең саусақтарым икемге келмейтін. Алпыс сегіз жасымда таяқпен жүрдім. Жетпіс жасымда баспалдақтан түсе алмайтын болдым. Он жыл бойы қабынуға қарсы дәрілер қабылдадым — асқазанымды құрттым. Дәрігер буынға протез салу керек деді. Жеке клиникада өте қымбат, ал мемлекеттік жүйе арқылы ұзақ күту керек. Ондай ақшам болмады. Амалсыз көндім. Ол үнсіз қалды. Сосын: — Ал он жыл бұрын қызым маған бір жас жігіт туралы айтты. Қытайлық. Дәрігер. Юньнаньдағы Шицзитань деген таулы ауылдан. Оның бүкіл отбасы емшілікпен айналысқан — жеті ұрпақ, жүз жетпіс бес жыл. Ол жігіт Алматыға конференцияға келіп, осында қалыпты. Алматыдағы Молекулалық биология институтымен ынтымақтасады екен. Ол ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген рецепт негізінде сегіз тау өсімдігінен Скорпионикс гелін жасапты. Ал рецепт заманауи технологиялардың көмегімен стандартталған екен, — деді. Мен оған қарадым. — Гель дейсіз бе? — Ерлан, мұның қалай естілетінін білемін. Қытай шөптері. Мен инженер болған адаммын — ертегіге емес, формулаларға сенемін. Бірақ қызым қоймады. Жарайды, жоғалтатын ештеңем жоқ дедім. Жетпіс екі жасымда таяқпен жүретінмін, асқазаным да әбден бұзылған еді. — Сосын? — Міне, қазір алдыңда тұрмын. Сексен екідемін, ештеңеге сүйенбей жүрелеп отыра аламын. Мен үндемедім. Сосын сұрадым: — Ол дәрігердің аты кім? — Доктор Ли Вэй. Жасы отызда. Юньнаньның таулы аймағынан келген. Атасы оған бес жасынан бастап өсімдіктерді ажыратуды үйреткен. Олардың 1848 жылдан бастап жазылған рецепт дәптері бар. Атасы: «Өз құпиясын тек өзіне сақтайтын емші — емші емес. Ол жай ғана жинаушы», — дейді екен. Сол жас жігіт осы құпияны Алматыға алып келіпті. Скорпионикс гелін таңертең және кешке тізеге, жамбасқа, белге, қолға — қай жер ауырса, сол жерге жұқа етіп жағу керек екен. Аз ғана мөлшерде алып, екі минут уқалайсың. Тез сіңеді. Таудың жаңа жиналған шөптеріндей хош иісі бар. Әңгімеде айтылғандай, белсенді заттар тері арқылы өтіп, буынға жетеді — қабынуды тоқтатып, буын сұйықтығын қалпына келтіреді және шеміршекті қоректендіреді. — Мен ішкен дәрілер керісінше әсер ететін, — деді Сағат ата. — Дабылдың үнін өшіретін, бірақ оттың жануына жол беретін. Он жыл бойы дабылды өшіріп келдім. Ал Скорпионикс сол отты сөндірді. Мен оған қарадым. Қолдарына — ешқандай діріл жоқ. Тізелеріне — ешқандай ісік жоқ. Ол саябақта алдымда тіп-тік, сабырлы тұрды. Жас деген жай ғана сан сияқты. — Сағат ата, ал маған... маған да көмектесе ала ма? Ол маған қарады. Қалай тұрғаныма — сол тізем толық жазылмағандықтан, сәл қисайып тұрамын. Қолыммен белімді қалай уқалап тұрғаныма қарады. — Ерлан, жасың нешеде? — Елу төртте. — Елу төрт, — деп ақырын қайталады. — Елу төрт жаста буындар ауырмауы керек екенін түсінесің бе? Бұл жасқа байланысты емес. Бұл — ешкім емдемей жүрген қабыну. Оны ауырсынуды басатын дәрілермен уақытша басады, ал ол сол арада шеміршекті миллиметрлеп жеп қояды. Шеміршек таусылғанда, сүйек сүйекке үйкеледі. Содан кейін не қымбат протез, не таяқ. Үшінші жол жоқ. Ол мұны сабырмен айтты. Ешқандай әсірелеусіз. Осының бәрін өз басынан өткерген адамдай. Сосын: — Саған Еуропалық медициналық хроникадағы доктор Ли Вэй туралы мақаланың сілтемесін беремін. Оқып шық. Тапсырыс бер. Скорпиониксті таңертең және кешке жақ. Он күннен кейін маған хабарлас, — деді. Сол кеште мен мақаланы оқыдым. Доктор Ли Вэй туралы. Юньнань таулары туралы. 1848 жылы жазыла бастаған отбасылық рецепттер кітабы туралы. Жиырма екі жыл бойы ешкім «шеміршек» деген сөздің мағынасын түсіндірмеген Шымкенттегі бір әйел туралы. Оның атасының сөздері туралы: «Өз құпиясын тек өзіне сақтайтын емші — емші емес». Мен Скорпионикске тапсырыс бердім. Тауарды алған кезде төлеу. Алдын ала бір теңге де төлемедім. Екі күннен кейін сәлемдеме есігімнің алдында тұрды. Сол кеште Скорпионикс гелін екі тіземе жақтым. Жұқа қабатпен. Екі минут уқаладым. Таудың балғын шөптеріндей хош иіс. Ешқандай ерекше нәрсе болған жоқ. Таңертең тұрдым. Сөйтіп, қатып қалдым. Сол тізем сықырламады. Бойымды тіктедім. Тып-тыныш. Сықыр жоқ. Әр таң сайын ескі танысымдай қарсы алатын сол сыздаған ауырсыну да жоқ. Тіземді бүктім. Жаздым. Қайта бүктім. Тыныштық. Ойладым: Кездейсоқтық шығар. Жақсы ұйықтаған шығармын. Плацебо шығар. Кім білсін. Үшінші күні ауысымнан кейін көліктен шықтым. Әдетте бұл тұтас бір әурешілік болатын: алдымен бір аяғымды, сосын екіншісін шығарамын, одан кейін көліктің төбесінен ұстап, әрең тіктелемін. Бұл жолы жай ғана орнымнан тұрдым. Оп-оңай. Жасым 54-те емес, 30-да сияқты. Айгүл терезеден қарап тұр екен. Мен төртінші қабатқа екінші қабатта тоқтамай, «күте тұр, демімді алайын» демей көтерілгенімде, ол: — Ерлан, саған не болған? Ауырып қалған жоқсың ба? — деді. Мен күліп жібердім. Бес жылда алғаш рет баспалдақпен сондай жеңіл көтерілгенім сонша, әйелім бірдеңе дұрыс емес деп ойлады. Бесінші күні жүрелеп отырдым. Әбден төмен. Тізелерімді кеудеме жақындаттым. Қайта тұрдым. Ештеңеге сүйенбей. Сықырсыз. Ауырсынусыз. Жуынатын бөлмеде айнаға қарап тұрдым, көзіме жас келді. Өйткені өз денеңнің өзіңе бағынғаны қандай сезім екенін ұмытып кетіппін. Жай ғана қимылдайсың, еш жерің ауырмайды. Ұмытыппын. Ауырсынуды қалыпты нәрсе деп қабылдауға үйреніп кетіппін. Тізенің сықырлауын да қалыпты деп ойлаппын. 54 жаста адам емес, сықырлаған бөлшектер жиынтығына айналасың деп сеніппін. Жоқ. Бұл қалыпты нәрсе емес. Жетінші күні Сағат атаға телефон соқтым. — Сағат ата, бұл мен, таксист Ерлан. Тізем ауырмайды. Белім де ауырмайды. Ештеңеге сүйенбей жүрелеп отырдым. Төртінші қабатқа тоқтамай көтерілемін. Тыныштық. Сосын: — Ерлан, мен мұндай сөздерді доктор Ли Вэйді ұсынған ондаған адамнан естідім. Әр жолы бұл мен үшін қуанышты күн. Жалғастыр. Екі ай. Таңертең және кешке. Содан кейін саған қажет болмайды, — деді. Дауысы төмен, сәл қарлығыңқы, бірақ анық еді. Сексен екі жыл ішінде ойын дәл жеткізуді үйренген адамның дауысы. Мен толық курсты аяқтадым. Екі ай. Тізелерім — жаңа сияқты. Белім — жаңа сияқты. Көлікке жиырма жастағы жігіттей отырып, солай шығамын. Айгүл: — Жасарып кетіпсің, — дейді. Ұлым телефон соғып: — Әке, спортзалға барып жүрсің бе? — деп сұрайды. Жоқ. Спортзал емес. Тек дұрыс жолаушыны кездестірдім. Бірақ оқиға менімен аяқталмайды. Менің енем. Гүлмира. 71 жаста. Тізе артрозы. Алматының Ақсай шағынауданында, лифті жоқ үйдің төртінші қабатында тұрады. Соңғы екі жылда дүкенге бару үшін аптасына бір-ақ рет төмен түсетін. Өйткені әр баспалдақ азап болатын. Қайта жоғары көтерілу — жиырма минут, үш рет тоқтау. Ол баспалдақ алаңында жылайтын. Айгүл анасын көріп жылайтын. Үш ортопед бірдей нәрсе айтты: Протез. Екі тізеге де. Өте көп ақша. Ешқандай кепілдік жоқ. 71 жасында. Мен оған Скорпионикс алып келдім. Ол қорапқа қарады. Сосын маған қарады. Сөйтіп: — Ерлан, не айтып тұрсың? — деді. — Гүлмира апа, өтінемін, жай ғана байқап көріңіз. Он күн. Көмектеспесе, ұмытыңыз. Төртінші күні ол баспалдақтан тоқтамай түсті. Оныншы күні алты минутта жоғары көтерілді. Бір айдан кейін саябақта серуендеп жүрді. Күн сайын. Таяғымен — әдет бойынша. Таяғы қолында салбырап жүретін. Бірақ оған сүйенбейтін. Екі айдан кейін Айгүлге телефон соғып: — Қызым, бүгін базарға бардым. Жаяу. Барып, қайтып келдім. Тізем ауырмайды. Мүлде, — деді. Айгүл телефонды қойып, жылап жіберді. Бірақ бұл жолғы көз жасы басқаша еді. Мен такси жүргізушісімін. Дәрігер емеспін. Скорпионикстің қалай әсер ететінін түсіндіріп бере алмаймын. Бір ғана нәрсені білемін: Әсер етті. Маған. Енеме. 48 жастағы әріптесім Нұрланға. Оның белі қатты ауыратыны сонша, жүргізушілік жұмысты тастауды ойлаған еді. Қазір ауырмайды. Сағат ата оны соңғы рет үйіне апарғанымда маған бір нәрсе айтты: — Ерлан, ауырсыну — үкім емес. Ауырсыну — белгі. Сол белгіні дер кезінде байқасаң, сауығып кетесің. Ал елемесең, өз денсаулығыңмен төлейсің. Сексен екі жаста. Ештеңеге сүйенбей жүрелеп отырады. Буындары қырық бес жастағы адамдікіндей. Не айтып тұрғанын біледі. Доктор Ли Вэй туралы мақала бар. Төменде қалдырамын. Оқып шығыңыз. Анаңызға, әкеңізге, күйеуіңізге, әйеліңізге жіберіңіз. Әр таң сайын тізесі сықырлап оянатын адамға. Аяғы көтермегендіктен жүруді қойған адамға. «Бұл жасқа байланысты» дейтін адамға. Өйткені шешім іздегеннен гөрі осылай айту оңайырақ. Тым кеш болғанша күтпеңіз. Төменде көк түсті батырма бар: «ТОЛЫҒЫРАҚ БІЛУ» Атыңызды және телефон нөміріңізді қалдырыңыз. Курьер сәлемдемені екі-үш күн ішінде жеткізеді. Тауарды алған кезде төлеу. Алдын ала бір теңге де төлемейсіз. Ерлан Нұрпейісов, 54 жаста, такси жүргізушісі, Алматы, Қазақстан.